De klokverzetting voelt voor wie in Nederland of België woont als een vanzelfsprekendheid, maar wereldwijd is het een minderheidsverschijnsel. De landen die nog actief zomertijd hanteren liggen bovendien geconcentreerd in een paar regio's: West- en Midden-Europa, een deel van Noord-Amerika, enkele landen in het Midden-Oosten en delen van Oceanië en Zuid-Amerika. Een groot deel van de wereldkaart — Azië, Afrika, een fors deel van Latijns-Amerika — houdt het hele jaar dezelfde tijd aan.
Welke landen hebben zomertijd?
Het beeld dat zomertijd "iets universeels" is, klopt niet. Minder dan een derde van de wereldbevolking woont in een land dat tweemaal per jaar de klok verzet. Een rondreis langs de gebieden waar dat wel gebeurt — en de logica erachter.
Europa: de strakste regie
Het grootste aaneengesloten gebied met zomertijd ligt op het Europese continent. In de hele Europese Unie geldt sinds 1996 één gezamenlijk schema: de klok gaat vooruit op de laatste zondag van maart om 02:00 uur lokale tijd, en gaat terug op de laatste zondag van oktober om 03:00 uur. Dat geldt voor alle 27 lidstaten, van Portugal tot Finland.
Buiten de EU volgt een vrijwel identiek schema. Het Verenigd Koninkrijk past de klokverzetting toe op exact dezelfde data, evenals Zwitserland, Noorwegen, IJsland — nee, IJsland niet, daarover later meer — Liechtenstein, Monaco, Andorra en San Marino. Verder oostelijk doen Oekraïne en Moldavië mee, en aan de Middellandse Zee Libanon en Israël. Voor de gewone reiziger betekent dit dat het tijdsverschil tussen West-Europa en bijvoorbeeld Beiroet of Tel Aviv het hele jaar gelijk blijft.
Noord-Amerika: gedeeltelijk en afwijkend
De Verenigde Staten en Canada doen mee, maar op een net iets ander schema. Daar begint de zomertijd al op de tweede zondag van maart en eindigt op de eerste zondag van november. Dat betekent dat het tijdsverschil tussen bijvoorbeeld New York en Amsterdam twee à drie weken per jaar één uur korter is dan normaal — eind maart en eind oktober/begin november zit het ritselen.
Niet alle staten doen mee. Arizona houdt het hele jaar standaardtijd aan, met als reden dat de extreme zomerhitte het laatste is waaraan je een uur langer wilt worden blootgesteld. Hawaï heeft eveneens geen zomertijd, omdat het zo dicht bij de evenaar ligt dat dag en nacht het hele jaar ongeveer gelijk zijn. In Canada laat de provincie Saskatchewan de klok ongemoeid, en in delen van Brits-Columbië en Quebec wordt al jaren gediscussieerd over afschaffing.
Mexico hoorde lange tijd bij de groep maar schafte de zomertijd in 2022 grotendeels af. Alleen in een smalle strook langs de Amerikaanse grens — waar bedrijven nauwe handelsbanden onderhouden met partners in Texas of Californië — wordt nog geklokt. De rest van het land leeft sinds dat besluit op permanente standaardtijd. Cuba volgt nog wel het Noord-Amerikaanse ritme. Wie ermee stopte staat op de tegenpagina.
Het zuidelijk halfrond: omgekeerd
Omdat de seizoenen op het zuidelijk halfrond omgekeerd zijn, ligt het zomertijdschema daar ook andersom. Wie in september in Sydney landt, kan zomaar verrast worden door een Australische klok die in tegengestelde richting beweegt. Niet alle Australische staten doen overigens mee: New South Wales, Victoria, Tasmanië, Zuid-Australië en het Australisch Hoofdstedelijk Territorium passen zomertijd toe, maar Queensland, het Noordelijk Territorium en West-Australië hebben het of afgeschaft, of nooit ingevoerd.
Nieuw-Zeeland past de klokverzetting in zijn geheel toe en gebruikt het verst uitgerekte schema ter wereld: zomertijd begint daar al eind september en eindigt pas begin april. Voor wie het bijhoudt: er zijn perioden waarin het tijdsverschil tussen Amsterdam en Auckland tien uur bedraagt, en perioden waarin het twaalf uur is — een verschil dat puur door de klokverzettingen ontstaat.
In Zuid-Amerika doen vandaag de dag alleen nog Chili en Paraguay mee. Brazilië, lang een van de bekendste zomertijdlanden van het continent, schafte het regime in 2019 af. Argentinië, Bolivia, Colombia, Ecuador, Peru en Venezuela hebben geen zomertijd — de meeste van deze landen liggen dichter bij de evenaar, waar de winst van een verschoven klok beperkt is.
Het Midden-Oosten en Afrika: een lappendeken
In het Midden-Oosten doen Israël, Libanon, de Palestijnse gebieden en Syrië nog mee. Iran schafte de zomertijd af in 2022, na decennia van wisselend beleid. Egypte voerde de klokverzetting na een onderbreking in 2023 opnieuw in, vooral om elektriciteitsverbruik tijdens piekuren te spreiden. De rest van het Arabisch schiereiland — Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Qatar, Oman, Bahrein, Koeweit en Jemen — houdt het hele jaar dezelfde tijd aan, mede vanwege de dichte ligging bij de evenaar.
Afrika is het continent waar zomertijd het minst voorkomt. Het enige significante land dat de klok in fasen verzet is Marokko, dat een afwijkend en wisselend regime hanteert. Verder kennen vrijwel alle Afrikaanse landen het hele jaar dezelfde tijdzone, om dezelfde simpele reden als veel evenaarslanden: dag en nacht zijn er het hele jaar ongeveer even lang, dus de besparing op verlichting weegt niet op tegen het gedoe.
Het patroon
Wie de wereldkaart van zomertijdlanden bekijkt, ziet drie consistente patronen. Het eerste: vrijwel alle landen waar zomertijd geldt, liggen op gematigde of hogere breedtegraden. Daar is het verschil tussen zomer- en winterdaglicht groot genoeg om iets met de klok te kunnen "winnen". Landen rond de evenaar hebben dat verschil niet en zien de logica niet.
Het tweede patroon: ontwikkelde economieën doen vaker mee dan opkomende. Dat heeft historische redenen — de meeste zomertijdregimes zijn ingevoerd of opnieuw ingevoerd tijdens de twee wereldoorlogen of na de oliecrisis van 1973. Landen die geen koloniale erfenis met Europa hebben en geen oorlogseconomie kenden, hebben de gewoonte vaak nooit aangenomen.
Het derde patroon, en misschien wel het belangrijkste: het is een afkalvend systeem. Sinds 2014 zijn Rusland, Turkije, Egypte (tijdelijk), Iran, Brazilië en Mexico (grotendeels) uit het zomertijd-kamp gestapt. De richting van de geschiedenis is duidelijk: minder klokverzetting, niet meer. Of de EU dat patroon ooit volgt, blijft een open Brussels dossier.