Vijf mythen over zomertijd

Het verhaal is bekend: de Amerikaanse staatsman Benjamin Franklin zou tijdens een verblijf in Parijs in 1784 de zomertijd hebben bedacht. Het klopt dat hij een essay schreef in het Journal de Paris over de hoeveelheid kaarsvet die Parijzenaars zouden besparen als ze 's ochtends eerder opstonden, in plaats van halverwege de middag pas wakker te worden. Maar dat essay was geschreven in een satirische, spottende toon — Franklin grapte over luie Parijzenaars, niet over een serieuze beleidsmaatregel.

De uitvinder van zomertijd zoals wij die kennen is iemand anders. De Nieuw-Zeelandse insectenkundige George Hudson stelde in 1895 voor om in de zomer twee uur op te schuiven, omdat hij na werktijd langer wilde kunnen ontleden in zijn vrije tijd. De Engelse bouwondernemer William Willett pleitte er rond 1907 publiekelijk voor om dezelfde reden — meer ochtenddaglicht voor recreatie. Beiden zagen de invoering ervan zelf niet meer mee. Het eerste land dat het echt invoerde was Duitsland, op 30 april 1916, midden in de Eerste Wereldoorlog, met als reden steenkool besparen. Nederland volgde op 1 mei van datzelfde jaar.

Misschien wel de meest verbazingwekkende mythe, omdat hij precies omgekeerd is aan de werkelijkheid. Boeren waren historisch de grootste tegenstanders van zomertijd. De redenen daarvoor zijn praktisch: koeien laten zich niet door een klok melken maar door de zon. Wie het melkschema een uur vooruitschuift, krijgt onrustig vee dat zijn ritme kwijt is. Bovendien beginnen veel oogstwerkzaamheden zodra de dauw is opgetrokken — wat zich niet door een klokverzetting laat beïnvloeden. De landbouw werkt op zonnetijd, niet op kantoortijd.

In de Verenigde Staten lobbyden boerenorganisaties in de jaren twintig en dertig juist tegen de invoering van zomertijd. In 1919 lukte het hen om de net ingevoerde landelijke regeling weer te laten afschaffen. Pas in 1966 voerden de VS zomertijd opnieuw in, en wéér onder protest van de landbouwsector. Het idee dat boeren "blij waren met dat extra uurtje licht in de avond" is een hardnekkig stadsbedenksel.

Wie heeft het idee dan wél omarmd? Met name de horeca, de detailhandel en de toeristische sector. Een langere zomeravond betekent meer terraskoffie, meer winkelbezoek na vijven en meer dagjes naar de kust. Het was vanaf het begin een stedelijke maatregel, geen agrarische. Lees over de werkelijke oorsprong.

Het oorspronkelijke argument, en juist daardoor het meest gedateerd. Toen Duitsland in 1916 begon met klokverzetting, was steenkool kostbaar en verlichting de grootste post in een huishouden. Een uur minder licht aan in de avond gaf concrete besparing. Toen Nederland in 1977 de zomertijd herinvoerde, was de oliecrisis vers in het geheugen en gold dezelfde logica voor elektriciteit.

Vandaag wijst onderzoek consistent uit dat het netto-effect verwaarloosbaar is — ergens tussen een halve procent besparing en een halve procent toename, vaak statistisch niet eens te onderscheiden van toeval. In de Amerikaanse staat Indiana, die in 2006 voor het eerst landelijk zomertijd invoerde, bleek het verbruik na invoering juist iets te zijn gestegen, doordat huishoudens 's avonds langer hun airconditioning lieten draaien. In zuidelijke regio's met veel koeling slaat de balans regelmatig om naar méér verbruik in plaats van minder. De energie-mythe in detail.

Langere zomeravonden, meer beweging, meer vitamine D — het klinkt logisch dat zomertijd op een of andere manier gezond zou zijn. De praktijk is genuanceerder. Chronobiologen, de wetenschappers die de biologische klok bestuderen, wijzen er al jaren op dat de klokverzetting zelf juist een belasting is voor het lichaam. De voorjaarsovergang in maart, waarbij we een uur slaap inleveren, leidt in de eerste week erna tot meetbare uitschieters in slaapproblemen, en in sommige studies tot kleine toenames van hart- en verkeersincidenten.

Het bredere bezwaar is fundamenteler. De zon staat op zijn hoogste punt rond het middaguur — dat is wat de zonnetijd is. Bij wintertijd staat 12:00 op de klok dicht bij dat moment, bij zomertijd is dat verschoven naar 13:00 of zelfs later, afhankelijk van de breedtegraad. Het lichaam volgt de zon, niet de wijzers. Een groot deel van het slaaponderzoek concludeert dat permanente zomertijd het lichaam structureel "achterloopt", met negatieve gevolgen voor slaapkwaliteit en alertheid in de ochtend. Meer over de chronobiologie.

In de Europese burgerconsultatie van 2018 zei een grote meerderheid van de 4,6 miljoen respondenten te willen stoppen met klokverzetting, en met een voorkeur voor permanente zomertijd. Daaruit wordt vaak afgeleid dat "iedereen" voor permanente zomertijd is. Dat is om twee redenen onnauwkeurig.

De eerste reden is dat de consultatie geen representatieve steekproef was — Duitsland leverde verreweg de meeste respondenten, en het ging niet om een goed gespreid panel maar om mensen die actief de moeite namen te reageren. De tweede, belangrijker reden: zodra je nationale parlementen en wetenschappers laat meepraten, ontstaat een ander beeld. Slaaponderzoekers en medische beroepsverenigingen geven vrijwel zonder uitzondering de voorkeur aan permanente winter- of standaardtijd, niet aan permanente zomertijd. De zuidelijke EU-lidstaten neigen naar permanente zomertijd, de noordelijke naar permanente wintertijd. Daarom ligt het dossier al sinds 2019 stil: er is wél een meerderheid om te stoppen, maar geen meerderheid over wat erna moet komen.

Wie zegt "iedereen wil permanent zomertijd", verwart een eenmalige publieksconsultatie met een politieke realiteit waarin de meningen veel meer verdeeld zijn. Wat permanente zomertijd in de praktijk zou betekenen.